English - پښتو

رسانه ها در افغانستان؛ دستاوردها، چالش ها و مسوولیت ها

نویسنده: فیصل کریمی استاد ژورنالیزم پوهنتون هرات

شنبه، 26 قوس 1390

مقاله حاضر به بررسی و آسیب شناسی فعالیت های رسانه یی در ده سال اخیر در افغانستان می پردازد. در این مقاله نخست دستاورد های رسانه یی در کشور مشخص و سپس چالش های رسانه یی نیز مورد بررسی قرار میگیرد و در پایان مسوولیت های رسانه ها یادآوری خواهد شد و راه های بهبود فضای رسانه یی در کشور پیشنهاد می گردد.

دستاوردها

پس از فروپاشی رژیم طالبان و شکل گیری حکومت جدید در افغانستان، فضای تازه آزادی بیان و آزادی رسانه ها در کشور به میان آمد و دها نشریه دولتی و خصوصی در سراسر کشور تاسیس شد. از رسانه های حزبی گرفته تا رسانه های تجاری و ایدئولوژیک همه درتلاش تطبیق سیاست های خود در این کشور هستند.  پس از آن  شرایط برای تاسیس رسانه های دیداری و شنیداری خصوصی نیز فراهم شد و قانون رسانه های همگانی افغانستان نیز  به تصویب رسید تا طرزالعمل فعالیت این رسانه ها  و خطوط سرخ کاری شان را مشخص سازد. قانون اساسی افغانستان نیز آزادی بیان و فعالیت رسانه های آزاد را تضمین کرد و راه را برای ایجاد و فعالیت ها صدها رسانه ی آزاد فراهم ساخت.

در ده  سال اخیر،  رسانه ها در افغانستان نقش بسیار مهم و موثری در زمینه اطلاع رسانی، آگاهی دهی، آموزش و نقد کارکرد دولت و جامعه جهانی، تقویت روند مردم سالاری، تحلیل اوضاع کشور  و فراهم کردن سرگرمی داشتند تا جاییکه بسیاری آگاهان معقتدند که نقش رسانه ها برای انگیزه دادن مردم و شرکت آنها در دو انتخابات ریاست جمهوری و دو انتخابات پارلمانی فوق العاده موثر بوده است. برگزار ی مناظره های تلویزیونی نامزدان ریاست جمهوری هرچند که با مشکلاتی هم همراه بود، از مهترین دستاوردهای دموکراتیک رسانه ها در کشور است.

خبرنگاران و مديران رسانه هاي افغانستان نیز  از طريق ديدن آموزش و پرورش در دانشگاها، کارهای عملي، تبادل تجارب با  رسانه هاي خارجي و کار در رسانه هاي خارجي تجارب زيادي اندوخته اند.

رسانه ها توانسته اند بحث هاي جدي را در مورد مسايلي که کشور به آن مواجه است؛ به راه بيندازند. رسانه هاي    غير دولتي از طريق تدوير  ميزهاي گرد و برنامه های تحلیلی اوضاع را مورد بررسی و ارزشیابی قرار می دهند.       در اين برنامه ها اکثراً از کارکرد هاي دولت، سياست هاي کشور هايي دخيل در افغانستان و راهبردهای جامعه       بین المللی  انتقاد صورت مي گيرد. موضوعات مطرح شده و نیز  پرده برداری از خلاف ورزی ها دولت و جامعه جهانی، فاش کردن موضوعات مربوط به فساد مقام های ارشد دولتی و افشاگری ناهنجاری و رازهای پنهان جامعه      از عمده ترین دستاوردهای مثبت رسانه ها در ده سال اخیر در کشور است.

چالشها

در حال حاضر  خبرنگاران و رسانه ها در افغانستان، با چالش ها و مشکلاتی نیز روبر هستند که به طور خلاصه به آنها اشاره می شود:

در عرصه امنیت؛ اکنون خبرنگاران با قبول هرگونه خطر، برای انعکاس مشکلات وچالش های موجود در محل های حوادث تروریستی وغیره حضور می یابند تا مردم را با تازه ترین واقعیت های موجود دراین کشور آگاه سازند. درحال حاضر تهدید خبرنگاران از سوی برخی از مقام های دولتی، طالبان و برخی دیگر از افراد مسلح، نا امنی و جنگ،  دسترسی محدود خبرنگاران به اطلاعات،  کشته و زخمی شدن خبرنگاران،  سبب شده است تا خبرنگاران نتوانند وقایع را به شکل حقیقی برای مردم بازتاب دهند.

حق دسترسی به اطلاعات که طبق ماده 50 قانون اساسی افغانستان و ماده 5 قانون رسانه ها،  یک حق طبیعی شهروندان است ، متاسفانه از سوی دولت، شورشیان،  نیروهای خارجی وافرادمسلح غیر مسوول مورد نقض وتهدید قرار می گیرد.

یکی از دیگر از این چالش ها؛  حرفه یی نبودن بسیاری از خبرنگاران است. این مشکل به سبب نوپا بودن وعدم بلوغ رسانه یی ، در دامن آزادی های مدنی است. این چالش باعث شده است که کارکنان رسانه های دیداری، شنیداری و چاپی،  نتوانند آنچه که یک شهروند بدان نیازمند است، برای شان برسانند. تا جاییکه عدم آگاهی  برخی از خبرنگاران از قوانین و اصول ژورنالیزم، سبب شد تا خبرنگاران اخلاق و حقوق رسانه یی را زیر پا بگذارند  به اشخاص حقیقی و حقوقی تهمت به بندند ، افترا، اهانت و  تعرض کنند.

سلیقه یی و قومی عمل کردن برخی از رسانه ها در افغانستان نیز سبب شده،  تا در بیان حقایق کوتاهی ها و غرض ها دخیل داده شود.  برخی از برنامه های رسانه ها،  متاثر از باورهای قبیلوی، حزبی ومنطقه یی رسانه ها است و تا جایی سبب اختلاف بین اقوام در کشور نیز شده است.

بخش برنامه های مبتذل از سوی رسانه ها؛ یکی دیگر از چالش های جدی کار رسانه یی در کشور است که بیشتر ناشی از تمویل برخی از رسانه ها،  از سوی کشورهای غربی و یا رسیدن به اهداف مالی و تجاری است. که این امر خلاف قانون اساسی و قانون رسانه های همگانی کشور است.

افزایش  رسانه های حزبی، قومی و ایدئولوژیک  نیز سبب شد تا این احزاب و گروه ائدیولوژیک اهداف سیاسی، اقتصادی و ایدئولوژیک خود را بر  افکار عمومی، تحمیل کنند.  اين رسانه ها نمی توانند به موضوعاتی فراتر از اهداف اين گروه ها بپردازند. گروهی ديگر از اين رسانه ها وابسته و دولت هستند و نيات دولت را تعقيب می کنند. اين رسانه ها کاملا مصرف کننده محسوب می شوند. کوچکترين خلاقيتی که منجر به نقد دستگاه حاکمه شود در اين رسانه ها وجود ندارد.

يکي از نقاط ضعف ديگر رسانه هاي افغانستان،  وابستگي آنها به کمک هاي خارجي است. این رسانه ها که  مانند سمارق رشد کردند، رسانه های زاده ی نيات سازمان های به اصطلاح مدنی و نيز ان. جی. او . ها و برخی کشورهای خارجی هستند.  اين رسانه ها آزادی بيان و حقوق بشر را در صدر شعارهای خود قرار داده اند اما تنها کاری که انجام می دهند، جذب پول و دنبال کردن اهداف پشتيبان مالی می باشد. بسیاری از  اين سازمان های رسانه یی،  پس از اتمام پول با شکست مواجه شدند و از نشر ماندند.

آگاهان بدین باور اند که وابسته گی های گروهی و تمویل برخی از رسانه ها به وسیلهء شماری از کشور های همسایه، سبب شده تا این رسانه ها به نفع این گروه ها و کشور ها،  نشرات کنند.

توجه کمتر به برنامه های آموزشی از سوی رسانه هاي دولتي و خصوصي يکي از  نکات منفی است. و در مجموع مسوولیت نداشتن برخی از رسانه ها در قبال رسالت های شان و نیز جامعه از دیگر چالش های موجود رسانه یی در افغانستان است.

 

مسوولیت ها

قانونی عمل کردن رسانه ها و پرورش حس مسوولیت در کنار آزادی بیان و عملی کردن رسالت های شان یعنی توجه به همه زمینه های زندگی بشر، از عمده ترین مسوولیت های رسانه ها در افغانستان است.

افزایش و ارتقای ظرفیت های انسانی و کادری و جذب افراد متخصص رسانه یی و احترام به شخصیت های حقیقی و حقوقی نیز به رسانه ها کمک می کند؛ تا فضای سالم رسانه یی و اطلاع رسانی را در جامعه ایجاد کنند.

اگر رسانه هاي افغانستان بخواهند نقشي در توسعه کشور بازي کنند، بايد به برنامه هاي آموزشی و پرورشی فرصت بيشتر دهند و در تهیه و ساخت این برنامه ها، بايد از متخصصان آموزش و پرورش و نیز  متخصصان رسانه یی استفاده کنند.

دوری از تعصب و تفرقه و پرداخت به حقایق عینی جامعه، نقد سالم کارکرد دولت، توجه به منافع ملی، امنیت ملی و فراهم کردن فضای رقابت سالم رسانه یی می تواند حاکمیت ملی را در کشور تقویت کند و این امر از سویی سبب به میان آمدن وحدت ملی و تقویت نظام مردم سالاری و آزادی بیان می شود.

در عین حال دولت هم مسوول است تا قانون رسانه ها را عملی کند و تخطی های رسانه های و دعواهای حقوقی رسانه ها را پیگیری نمایند تا از  سویی قانون اجرا شود و از سویی هم رفتارهای  رسانه های گروهی، زیر عینک کنترول و بررسی قانونی قرار گیرد. این امر سبب می شود تا فضای سالم آزادی بیان در کشور ایجاد  می گردد       و نظام رسانه یی افغانستان هم یک نظام سالم آزاد و توام با مسوولیت، خواهد شد.

تبدیل نظام آزادی گرای مطلق رسانه یی در افغانستان به نظام آزادگرای توام با مسوولیت،  نیز  یکی از راه های     داشتن نظام مطلوب رسانه یی برای آینده، در افغانستان محسوب می شود.

ما را دنبال کنید