English - پښتو

بیش از ۱۴۰سال روزنامه نگاری در افغانستان

۱۳ ثور ۱۳۹۴

۱۳ ثور/اردیبهشت برابر با سوم ماه می، روز جهانی آزادی مطبوعات است که از سال ۱۹۹۱ بدین سو، همه ساله تجلیل می‌شود.

در سوم ماه مه آن سال، روزنامه نگاران آفریقایی سمیناری را برای ترویج آزادی مطبوعات در نامیبیا تشکیل دادند و در پایان این سمینار اعلامیه‌ای برای آزادی مطبوعات منتشر شد.

مجمع عمومی سازمان ملل، به پیشنهاد یونسکو، سازمان علمی، فرهنگی و آموزشی ملل متحد، این روز را «روز جهانی آزادی مطبوعات» نام گذاری کرد.

مطبوعات در افغانستان، اگرچه نسبت به کشورهای پیشرفته عمر کوتاهی دارد، اما در مقایسه با بسیاری از کشورهای جنوب و شرق آسیا، در این راه پیشقدم بوده است.

«نخستین» نشریه افغانستان

نخستین نشریه در افغانستان به سال ۱۲۵۲خورشیدی در زمان امیر شیرعلی خان به نام شمس النهار منتشر شد.

هر چند که بعضی از تاریخ نویسان گفته‌اند که قبل از شمس النهار نشریه‌ای به نام کابل در زمان امیر محمد اعظم خان و به مسئولیت سید جمال الدین منتشر می‌شده، اما بسیاری از تاریخ نویسان در وجود چنین نشریه‌ای شک دارند.

آنچه که اکثر تاریخ نویسان بر آن تاکید دارند این است که شمس النهار اولین نشریه است که در تاریخ افغانستان به چاپ رسیده است.

شمس النهار را میرزا عبدالعلی خان مدیریت می‌کرد و بیشتر مقاله‌های این نشریه را عبدالقادر پیشاوری، منشی امیر شیرعلی خان می‌نوشت.

دست اندرکاران شمس النهار را می‌توان از نخستین پایه گذاران ترجمه در افغانستان دانست. که با ترجمه مقالات و اخبار نشریات خارجی، اذهان مردم افغانستان را با تحولات جهان و روند رو به رشد علم و تکنولوژی که در دنیا به وقوع می‌پیوست آشنا می‌کردند.

شکل گیری مطبوعات به شیوه نوین با نشر روزنامه سراج الاخبار در دوران زمامداری امیر حبیب الله در افغانستان آغاز شد.

اولین شماره این نشریه که به زبان فارسی به نشر می‌رسید، به مدیریت عبدالرئوف قندهاری در۲۲جدی / دی سال۱۲۸۴ خورشیدی در چاپخانه دارالسلطنه کابل در ۳۶ صفحه و به قیمت یک عباسی منتشر شد.

انتشار دور اول سراج الاخبار، زیاد دوام نیاورد و بعد از یک شماره نشر آن متوقف شد.

پدر مطبوعات افغانستان

محمود طرزی که او را پدر مطبوعات افعانستان لقب داده‌اند بعد از توقف انتشار سراج الاخبار دوباره سعی کرد این نشریه را منتشر کند.

از آنجایی که خود طرزی از نزدیکان دربار بود وعنایت الله خان فرزند امیر حبیب الله داماد وی می‌شد، با نفوذی که او در دربار داشت توانست انتشار سراج الاخبار را از سر بگیرد.

او اولین شماره سراج الاخبار را در تاریخ ۱۲ میزان سال ۱۲۹۰ خورشیدی به مسئولیت خود منتشر کند.

علی احمد خان ایشک و آقاسی ملکی سردبیران سراج الاخبار در این دوره بودند.

عبدالهادی داودی، عبدالرحمان لودین، عبدالرئوف فیض، عبدالعلی مستغنی و عبدالولی خان از کسانی بودند که در سراج الاخبار مطلب می‌نوشتند.

سراج الاخبار بعد از شماره ششم به سراج الاخبار افغانیه تغییر نام داد.

این نشریه هر ۱۵ روز یک بار منتشر می‌شد و شماره صفحه‌های آن در هر دوره متفاوت بود.

بیشتر مطالب سراج الاخبار را مقالات اجتماعی، سیاسی، فرهنگی و ادبی در بر می‌گرفت. از شماره هفتم، محمود طرزی مطالب خود را با نام محمود افغان می‌نوشت.

از اغاز سال هشتم، ضمیمه‌ای به نام سراج اطفال نیز در کنار این نشریه منتشر می‌شد.

افغانستان مستقل

در دوره امان الله خان برای اولین بار، قانون اساسی تدوین شد و بر اساس آن، مطبوعات افغانستان از آزادی مشروط وهمسو با نظامنامه مطبوعات بر خوردار شدند.

در ماده یازدهم اولین قانون اساسی افغانستان آمده بود که «مطبوعات و چاپ روزنامه‌های داخلی مطابق حکم قوانین مربوطه آزاد است. حق چاپ روزنامه، مختص به دولت و اتباع افغانستان است و نشرات خارجی ازطرف دولت تنظیم و یا سانسور می‌شود».

در زمان امان الله خان، بعد از سراج الاخبار روزنامه‌های دیگری چون امان افغان به مدیریت عبدالهادی داوی، ستاره افغان به مدیریت میر غلام محمد غبار، پشتون ژغ به مدیریت فیض محمد ناصری، ارشادالنسوان به مدیریت همسر محمود طرزی، انیس به مدیریت محی الدین انیس و مجله اردو به مدیریت عبداللطیف خان غندمشر و چند نشریه دیگر در کابل منتشر می‌شدند.

همزمان در کابل درسایر ولایت ها نیز فعالیتهای مطبوعاتی در جریان بود. در همین زمان بود که چاپخانه‌های سنگی و حروفی در ولایات راه اندازی شد.

از مهم‌ترین روزنامه‌هایی که در زمان امان الله خان در ولایات منتشر می‌شد، اتحاد مشرقی در ننگرهار به مدیریت برهان الدین خان کشککی، اتفاق اسلام در هرات به مدیریت صلاح الدین سلجوقی، طلوع افغان در قندهاربه مدیریت عبدالعزیزخان و عبدالحی حبیبی و نشریه بیدار در مزار شریف بودند.

روزنامه انیس در کابل و روزنامه اتفاق اسلام در هرات از جمله روز نامه‌هایی هستند که تاکنون انتشار آن‌ها بدون وقفه ادامه دارد.

در آغاز حکومت ظاهر شاه، تحول چشمگیری در مطبوعات افغانستان صورت نگرفت و تعدادی از نشریات آزاد هم که وجود داشت از نشر بازماند و فقط تعدادی نشریات دولتی از سوی وزارتخانه‌ها منتشر می‌شد که بیشتر جنبه تبلیغاتی داشت.

تاسیس ریاست مستقل مطبوعات

اولین گام در جهت توسعه مطبوعات، تاسیس ریاست مستقل مطبوعات در افغانستان بود که اولین رییس آن صلاح الدین سلجوقی بود.

با رشد مطبوعات در افغانستان، اصولنامه مطبوعاتی تدوین شد و روزنامه‌ها و مجلات ملزم به رعایت مفاد آن شدند.

در سال ۱۳۳۱ به منظور توسعه مطبوعات، دفا‌تر مطبوعاتی در شهرهایی چون لندن، واشنگتن، قاهره، تهران و دهلی نیز راه اندازی شد.

وزارت مطبوعات

سال ۱۳۴۲ را می‌توان سال تحول مطبوعات افغانستان به شمار آورد، زیرا در این سال ریاست مستقل مطبوعات به وزارت ارتقا یافت و قانون جدید مطبوعات به تصویب مجلس شورای ملی رسید.

در سال ۱۳۴۶ با آمدن کابینه جدید، مطبوعات فضای بازتری را تجربه کردند، در این دوران در کنار نشریات دولتی، جراید غیر دولتی نیز منتشر شدند که تا اواخر زمامداری ظاهر شاه تعداد آن‌ها به ده‌ها مورد می‌رسید.

کودتا

تا زمان به قدرت رسیدن حزب دمکراتیک خلق در افغانستان، تحول خاصی در مطبوعات صورت نگرفت ولی با روی دادن حادثه هفت ثور، مطبوعات در انحصار حزب دموکراتیک خلق افغانستان در آمد و فقط نشریاتی که بازتاب دهنده افکار این حزب بود، منتشر می‌شد.

از مهم‌ترین نشریاتی که در این دوره منتشر شد، می‌توان از روزنامه دثور انقلاب، پیام، حقیقت انقلاب ثور، حقیقت سرباز و چند نشریه دیگر نام برد.

«آشتی» با مطبوعات

در زمان دکتر نجیب الله و بعد از اعلام طرح آشتی ملی توسط وی و با توجه به اینکه در خود شوروی هم فضا تغییر کرده بود، مطبوعات دولتی افغانستان هم فضای بازتری را تجربه کرد و تعدادی از نشریات غیردولتی هم در این دوران منشرشد.

در این زمان فعالیت انجمن نویسندگان افغانستان هم مساعد شد و تعداد زیادی از افراد غیر حزبی وارد انجمن شدند.

اخبار هفته و سباون به مدیریت ظاهر طنین، شوخک به مدیریت عزیزمختار، آزادی به مدیریت غلام سخی غیرت از مهم‌ترین نشریات غیر دولتی آن زمان بود.

دوران مجاهدین

با روی کار آمدن حکومت مجاهدین و آغاز جنگهای داخلی، بیشتر نشریات از نشر باز ماندند و فقط تعدادی معدود به فعالیت خود ادامه دادند.

البته در این دوره تعدادی از نشریات حزبی وغیرحزبی که بازتاب دهنده افکار و سیاستهای گروههای مجاهدین بودند شروع به فعالیت کردند.

گروههای مجاهدین، پیش از رسیدن به قدرت، در ایران و پاکستان، به طور گسترده به چاپ و نشر دیدگاههای خود از طریق نشریات و جراید وابسته اقدام می‌کردند. با تسلط آن‌ها بر کابل، نشر شماری از این نشریات در داخل افغانستان ادامه یافت.

هفته نامه‌های کابل، بالاحصار، صبح امید و شهر از نشریات مهم دوره مجاهدین بودند که در کابل منتشر می‌شدند.

طالبان و «شریعت»

در دوره‌های مجاهدین و طالبان، مطبوعات نیز همچون دیگر عرصه‌های زندگی فرهنگی و اجتماعی مردم، دستخوش تحولاتی شد.

در دوره طالبان، افزون بر اینکه تلویزیون‌ها بسته شد و رادیو به انتشار دیدگاه‌ها و اخبار این گروه اختصاص یافت، نشریات چاپی نیز ابتدا با بی‌مهری مواجه شدند.

نشریات و روزنامه‌های دولتی شهرهای مختلف افغانستان، از جمله انیس و هیواد در کابل و اتفاق اسلام در هرات، در زمان طالبان ناشر اندیشه‌های آنان بودند.

افزون بر آن، یک روزنامه سراسری به نام شریعت به زبان پشتو و فارسی منتشر می‌شد که بیشتر توجه و سرمایه گذاری طالبان بر روی آن بود.

با ادامه حکومت طالبان، شماری نشریات غیر سیاسی، با رویکردهای اجتماعی و ادبی در برخی شهرهای افغانستان، از جمله هرات، قندهار و جلال آباد چاپ شدند.

دوره پس از طالبان

با سقوط حکومت طالبان، بیشترین دگرگونی در عرصه رسانه‌ها به وجود آمد. افزون بر آغاز به کار ده‌ها شبکه رادیویی و تلویزیونی عمدتاً خصوصی، بازار مطبوعات نیز گرم‌تر شد و روز به روز به شمار آن‌ها افزود شد.

هم اکنون صد‌ها روزنامه، هفته نامه، ماهنامه و گاهنامه که بیشتر آن‌ها غیردولتی است، در کابل و شهرهای دیگر افغانستان چاپ می‌شود.

روزنامه‌های انیس، هیواد و اصلاح و کابل تایمز با بودجه دولتی در کابل و روزنامه دولتی اتفاق اسلام در هرات چاپ می‌شود.

هشت صبح، ماندگار، آرمان ملی، ویسا، راه انجات، افغانستان، اراده و چراغ به زبان فارسی و پشتو و اوت لوک افغانستان، به زبان انگلیسی، از روزنامه های غیردولتی چاپ کابل هستند. نویسنده: بصیر احمد حسین‌زاده، بی بی سی( با اندکی اصلاح)

ما را دنبال کنید