گزارش سالانه-۱۳۹۷

گزارش سالانه-۱۳۹۷

     گزارش سالانه- حمل تا حوت ۱۳۹۷

حمله، خشونت، تهدید، فشار، و ارعاب خبرنگاران و فعالان رسانه ای

 

مقدمه

 

سال ۱۳۹۷، همانند سال گذشته با افزایش فعالیت های مخالفان مسلح و اوج گرفتن جنگ در کشور توام بود. با وصف تلاش های حکومت برای رشد درآمد داخلی وتوسعه صادرات، مردم و به ویژه رسانه ها بیشتر از پیش از افزایش مشکلات اقتصادی و چالش های امنیتی ابراز نگرانی داشتند. آمار منابع دولتی و بین المللی نشان مبین بهبود وضعیت سیاسی، اقتصادی  و امنیتی کشور نیست. با توجه به این و کاهش درآمد سرانه مردم افغانستان، بدیهی است که جامعه رسانه ای کشور نیز به عنوان یکی از عناصر مهم و تاثیر گذار اما آسیب پذیر، سالی با مشکلات زیاد و چالش‌های فراوان را تجربه کرده است.

در این سال، خشونت، تهدید و فشار علیه خبرنگاران و کارمندان رسانه‌ای و رسانه ها به لحاظ کمی با سال ۱۳۹۶ تفاوت زیادی نداشت اما به لحاظ نوع خطر و تهدید با سال گذشته متفاوت و فاجعه بارتر بود. هر چند بر پایه اظهارات منابع امنیتی، تهدید شبکه حقانی وابسته به طالبان علیه برخی از رسانه های بزرگ کشور همچنان پابرجاست، اما داعش به عنوان یک پدیده تازه بنیاد در افغانستان با وصف فشارهای گسترده نیروهای امنیتی داخلی و خارجی، با شدت بیشتری تلاش کرد تهدیدات خود را عملی کند و در همین راستا خبرنگاران و رسانه ها را نیز بارها هدف قرار داد.

در عین حال، در سال۱۳۹۷ مشکلات اقتصادی رسانه های داخلی به ویژه رسانه های مستقل که چندین سال است در پی کاهش کمک های بین المللی وجود دارد بیشتر از پیش خودنمایی کرد و این روند در نبود یک مکانیزم حمایتی از جانب دولت، باعث شد تعدادی از رسانه ها مسدود شوند و یا مالکان رسانه ها طرح صرفه جویی اقتصادی را با کاهش کارمند و یا کاهش معاش آنها عملی کنند.

اما در چنین شرایطی، با وصف انتقادهایی که از حکومتداری در کشور می شود، عملکرد حکومت در راستای بهبود وضعیت و نگرانی های خبرنگاران، تا حدودی با پیشرفت های همراه بوده است. کمیته مشترک رسانه ها و حکومت در زمینه امنیت و مصونیت خبرنگاران و رسانه ها، با برگزاری نشست های ماهانه تلاش های زیادی برای بهبود پاسخ گویی نهادهای حکومتی بخاطر بررسی و تا اندازه ای رسیدگی به قضایای خشونت و تهدید علیه خبرنگاران انجام داده است. معافیت جرایم مالیاتی رسانه ها، گشایش صندوق حمایت از خبرنگاران با کمک مالی رئیس جمهور و وزیر مالیه  از دیگر اقداماتی بود که در راستای پشتیبانی از رسانه های آزاد و بازماندگان خبرنگاران جان باخته در جنگ و یا کشته شده بر اثر حمله های انتحاری و انفجاری صورت گرفت.

 

خلاصه گزارش

گزارش کنونی مرکز خبرنگاران افغانستان، شامل تشخیص مشکلات، چالش‌ها، آمار خشونت‌ها، تهدید‌ها، و فشارها علیه خبرنگاران و رسانه‌ها در سال ۱۳۹۷ می‌باشد. این رویداد‌ها بر مبنای یافته‌های نمایندگان مرکز خبرنگاران افغانستان در کابل و ولایات تهیه و به بررسی گرفته شده است.

مرکز خبرنگاران افغانستان در ۱۲ ماه گذشته، حدود ۹۲ مورد خشونت بالفعل که شامل قتل، خشونت فیزیکی، توهین و تحقیر، تهدیـد، فشار و ارعاب خبرنگاران و یا حمله و اعمال خراب کارانه علیه تاسیسات رسانه‌ ای و ۶۴ مورد محدودیت در دسترسی به اطلاعات به عنوان یک تهدید بالقوه علیه اطلاع رسانی رسانه های آزاد و آزادی بیان در کشور، ثبت کرده است که نسبت به ۱۶۱ قضیه ثبت شده در سال گذشته، به لحاظ کمی نشان دهنده کاهش اما به لحاظ نوع به ویژه قضایای خشونت متفاوت و زیانبارتر بوده است.

آمار به ثبت رسیده از سوی مرکز خبرنگاران افغانستان نشان می‌دهد که در سال ۱۳۹۷ تعداد خبرنگاران و کارمندان رسانه ای جان باخته همچنان به پیمانه سال گذشته بسیار زیاد بوده است. در این سال ۲۰ تن که شامل ۱۸ خبرنگار و دو کارمند رسانه ای است جان خود را از دست داده اند و حداقل ۱۸ تن دیگر نیز در این مدت زخمی شده اند . در سال ۱۳۹۷،  تنها در رویداد تروریستی ۱۰ ثور، ۹ خبرنگار از جمله شاه مری فیضی عکاس اسوشیتدپرس، یارمحمد توخی تصویربردار طلوع نیوز، غازی رسولی، گزارشگر و نوروز علی خموش تصویر بردار تلویزیون یک، عبدالله حنان زی، محرم درانی، و سباوون کاکر گزارشگران رادیو آزادی، علی سلیمی تصویربردار و سلیم تلاش گزارشگر تلویزیون مشعل جان خود را از دست دادند و شش خبرنگار دیگر زخمی شدند. در همان روز، احمد شاه خبرنگار بی بی سی در خوست ترور شد. قبل از آن در تاریخ ۵ ثور عبدالمنان ارغند خبرنگار تلویزیون کابل نیوز در قندهار به ضرب گلوله افراد ناشناس کشته شد. محمد اختر راننده دفتر خبرگزاری فرانسه(۱ اسد)، عطاء الله رحیمی وسیع خبرنگار خبرگزاری فرهنگ(۲۳ اسد)، صمیم فرامرز گزارشگر و رامز احمدی تصویربردار تلویزیون طلوع نیوز(۱۴سنبله) از دیگر کسانی هستند که بر اثر حمله های انتحاری منسوب به داعش و طالبان در کابل جان خود را از دست داده اند.

 محمد داوود کارمند تخنیکی رادیو و تلویزیون ملی در غزنی(۱۹ اسد) و محمد سلیم انگار تصویربردار تلویزیون ملی در قندهار(۲۶ میزان)، دو قربانی دیگر جامعه رسانه ای کشور در سال جاری هستند که بر اثر حمله طالبان جان باخته اند. افزون براین، شفیق آریا گزارشگر و حمیدالله رحمانی مجری رایو همصدا ۱۶ دلو در حمله مسلحانه در شهر تالقان مرکز ولایت تخار کشته شدند و آخرین فرد در این سلسله مرگبار خشونت و نفرت، سلطان محمود خیرخواه خبرنگار تلویزیون ژمن بود که ۲۴ ماه حوت از سوی افراد مسلح در شهر خوست کشته شد.

هر چند شمار خبرنگاران و کارمندان رسانه ای کشته شده در مقایسه سال ۱۳۹۶، یک تن کمتر است اما اکثر جان باختگان در سال جاری، قربانی حمله های هدفمند بوده اند و سال ۱۳۹۷ به لحاظ این تعداد قتل هدفمند و پیچیده، مرگبارترین سال برای خبرنگاران در کشور بوده است.

آمار ثبت شده از سوی مرکز خبرنگاران افغانستان نشان در ۱۲ ماه اخیر حاکی از شمار زیاد قضایای ارعاب خبرنگاران و دست اندرکاران رسانه ها، خشونت فیزیکی و تهدید است که شامل ۱۸ مورد حمله بر تاسیسات رسانه ای و خبرنگاران، ۱۴ مورد تهدید، ۱۲ مورد لت و کوب و حداقل ۱۰ مورد توهین و تحقیر خبرنگاران است.

یافته های مرکز خبرنگاران افغانستان نشان می دهد که داعش، عامل ۱۳ مورد از ۲۰ مورد قتل خبرنگاران و کارمندان رسانه ای بوده است و بعد از این گروه، افراد مسلح ناشناس  به قتل ۵ تن و طالبان به قتل دو تن متهم هستند. بنابر این گزارش، داعش عامل زخمی شدن ۱۱ خبرنگار و افراد مسلح ناشناس عامل زخمی شدن ۷ مورد دیگر شناخته می شوند.

جدا از موارد کشته و زخمی، از ۱۸ مورد حمله بر تاسیسات رسانه ای و خبرنگاران در سال ۱۳۹۷، ۱۳ مورد آن به افراد مسلح ناشناس، ۴ به طالبان و دو مورد به داعش مرتبط دانسته می شود و عامل تمام ۱۲ مورد لت و کوب خبرنگاران، نیروهای امنیتی به ویژه کارمندان امنیت ملی خوانده شده است. افزون براین، در ۱۴ قضیه تهدید، ۵ مورد به طالبان، چهار مورد به کارمندان دولتی و یا نیروهای امنیتی و ۶ مورد دیگر از جمله یک قضیه اختطاف به افراد مسلح زورگو و قانون گریز نسبت داده می شود.

 

آمار خشونت، تهدید، فشار بر خبرنگاران و رسانه ها

حوزه مرکزی که در این گزارش شامل ولایات کابل، پروان، پنجشیر، کاپیسا، بامیان، غور، دایکندی، لوگر، و میدان وردک می‌شود، شاهد حدود ۴۲ مورد رویداد خشونت آمیز از جمله ۱۳ کشته می باشد و برعلاوه ۲۶ مورد خودداری از دادن اطلاعات و یا ایجاد محدودیت در دسترسی به اطلاعات نیز ثبت شده است. رویدادهای خشونت آمیز کم سابقه در کابل و ولایات جنوبی عمدتا شامل قتل هدفمند خبرنگاران است که همزمان با افزایش فعالیت های تروریستی منتسب به داعش و طالبان رخ داده است.

حوزه شمال که شامل ولایات بغلان، بدخشان، کندز، تخار، سرپل، بلخ، سمنگان، فاریاب و جوزجان می‌شود، نیز شاهد موارد قابل ملاحظه خشونت بوده است. در جریان یک سال اخیر، ۱۸ رویداد شامل دو مورد قتل، چندین مورد لت و کوب، و همچنان قضایای توهین و تهدید و محدودیت در دسترسی به اطلاعات گزارش شده است.

در حوزه غرب که شامل بادغیس، هرات، فراه و نیمروز می شود، ۲۵ رویداد که شامل حمله راکتی به یک رسانه و ۶ مورد تهدید و توهین خبرنگاران و ۱۹ مورد محدودیت دسترسی به اطلاعات می باشد، به ثبت رسیده است.

در سال ۱۳۹۷، در حوزه جنوب که در این گزارش شامل هلمند، قندهار، پکتیا، خوست، پکتیکا، غزنی، زابل، ارزگان می‌شود ۱۴ رویداد خشونت آمیز شامل پنج کشته، چندین مورد لت و کوب، توهین و تهدید و ۱۵ مورد محدودیت در دسترسی به اطلاعات ثبت شده است که نسبت به سال گذشته اندکی افزایش یافته است. بیشتر این وقایع در غزنی، ارزگان، قندهار و هلمند رخ داده است و خبرنگاران دراین  ولایات و همچنان زابل همواره از افزایش فشار بر فعالیت آزاد رسانه ای شکایت کرده اند. در این مدت هلمند، قندهار و غزنی شاهد افزایش ناامنی و حمله های مخالفان مسلح بوده است و خبرنگاران می گویند که این وضعیت آنان را بیشتر از پیش با محدودیت مواجه کرده است و ادامه این وضعیت  زمینه را برای خودسانسوری بیشتر خبرنگاران فراهم می کند.

در ۱۲ ماه گذشته نا امنی در حوزه شرق که در این گزارش شامل ننگرهار، لغمان، کنر و نورستان می‌شود نیز در حد نگران کننده ای باقی مانده است. تشدید جنگ با گروه داعش و افزایش فعالیت زورمندان و غاصبان زمین به ویژه در ننگرهار بر فعالیت های رسانه ها وخبرنگاران آزاد سایه افکنده است. در  ننگرهار، تاسیسات رسانه ای همچنان مورد حمله قرار گرفته و تهدیدهای مستقیم و غیر مستقیم علیه خبرنگاران بیشتر شده است که به خودسانسوری بیشتر دامن زده است در سال ۱۳۹۷،  ۶ رویداد خشونت آمیز و تهدید مستقیم و۱۰ مورد خودداری از ارایه اطلاعات و یا ایجاد محدودیت در دسترسی به اطلاعات دراین حوزه به ثبت رسیده که اکثر آن در ولایت ننگرهار بوده است.

در مجموع، یافته‌های مرکز خبرنگاران افغانستان نشان می‌دهد که شمار خبرنگاران و کارمندان رسانه ای کشته شده در سال ۱۳۹۷ که اکثر آنها ناشی از قتل هدفمند می باشد به یک زنگ خطر جدی تبدیل شده است. در این سال تلاش های جدی کمیته مشترک حکومت و رسانه ها در زمینه تامین امنیت و مصونیت خبرنگاران مؤثر بوده است و اقدام های ابتدایی که در زمینه بررسی قضایای خشونت، بدرفتاری و تهدید خبرنگاران و رسانه ها از سوی نهادهای مرتبط دولتی به ویژه وزارت امور داخله، امنیت ملی و سارنوالی برداشته شده است به هیچ وجه بسنده نیست.                                                            

 

مشکلات، چالش ها و پیشنهادها

همان طور که پیش‌تر گفته شد، میزان خشونت و تهدید‌ها در سال ۱۳۹۷ نسبت به سال گذشته به لحاظ آماری با کاهش اندکی مواجه بوده است اما افزایش قتل های هدفمند خبرنگاران بی سابقه بوده است و به تبع آن فشار بر خبرنگاران و کارمندان رسانه ای گسترده تر شده است. با توجه به افزایش تهدید‌ها و ضعف حاکیمت قانون در کشور، پیشنهاد می شود که دولت اقدامات جدی در راستای تامین امنیت خبرنگاران و رسانه ها و مصونیت کاری کارمندان رسانه ای روی دست بگیرد و ضمن آگاهی دهی  به کارمندان دولتی و نیروهای امنیتی در مورد اهمیت فعالیت رسانه های آزاد، بخاطر برخورداری آنان از حقوق شان و دسترسی آسان به اطلاعات کار کند.

یافته های مرکز خبرنگاران افغانستان نشان می دهد که در بیشتر ازدو دهه اخیر، بیش از ۱۰۰ خبرنگار و کارمند رسانه ای در کشور کشته شده‌اند که حدود ۹۵ درصد از عاملان این رویداد ها از مجازات معاف بوده اند. با توجه به این  وضعیتُ حکومت باید برای تامین عدالت، به تک تک این قضایا با جدیت رسیدگی کند و به فرهنگ معافیت از مجازات جرایم علیه خبرنگاران پایان دهد.

افزون براین، دیده می شود که با کاهش کمک‌های بین المللی، مشکلات اقتصادی رسانه‌ها به شکل قابل ملاحظه یی افزایش یافته است. ایجاد مکانیزمی منظم به منظور حمایت از رسانه های آزاد، فراهم آوری تسهیلات کاری به ویژه برق منظم و سپردن اعلانات تجارتی به شکل متوازن به رسانه ها، مانع از سقوط بیشتر رسانه های آزاد خواهد شد و به احیای آنها کمک خواهد کرد.

نبود بیمه های صحی و کاری برای خبرنگاران و کارمندان رسانه ای از دیگر مشکلات عمده در این زمینه است و دیده می شود که خبرنگاران به دلیل نداشتن این نوع بیمه ها با مشکلات بسیار جدی مواجه شده اند. پیشنهاد می شود که حکومت در همکاری با نهادهای مدافع خبرنگاران و رسانه ها مکانیزم های عملی را در این راستا روی دست بگیرد و به عنوان بخشی از یک طرح بلند مدت،  به صندوق حمایت از خبرنگاران که در سال جاری با کمک مالی رئیس جمهور و وزارت مالیه احیاء شد، کمک مالی تخصیص دهد. این صندوق در صورت دارا بودن بودجه لازم، بازماندگان خبرنگاران قربانی جنگ و تروریزم و بیماران صعب العلاج، و یا آن عده از خبرنگاران بیمار نیازمند را که دچار بیماری صعب العلاج شده اند تحت پوشش قرار دهد.   

کم بودن حقوق و امتیاز خبرنگاران، پرداخت نشدن حقوق و امتیاز آنها مطابق با قراردادکاری، برکناری غیر موجه از کار، تبعیض جنسیتی، آزار و اذیت کلامی و نبود مصونیت اجتماعی و امنیتی به ویژه برای زنان خبرنگار، محروم بودن از حقوق تقاعد/بازنشستگی، محروم بودن از حق داشتن قرارداد معیاری، مشخص نبودن دوره کار افتخاری یا بی مزد از دیگر چالش های عمده خبرنگاران در کشور است. هر چند رسانه ها نیز با مشکلات جدی اقتصادی مواجه هستند اما جدیت حکومت در عملی کردن مقرره طرز تاسیس و فعالیت رسانه های همگانی می تواند بخشی از این مشکلات و چالش ها را حل کند.

از سوی دیگر، با وجود شمار قابل توجه رسانه‌ها در کشور، اقبال خبرنگاری تحقیقی که کمک بزرگی به دولت های پسا جنگ و فساد زده همانند افغانستان است، همچنان سرد است و این روند هنوز نوپا و محدود می باشد. لازم است که دولت افغانستان با پیگیری گزارش های تحقیقی، عملا نشان دهند که  گوش شنوایی به یافته های گزارش های تحقیقی دارد و به این گزارش ها به مثابه ابزاری مؤثر  در کاهش فساد و بهبود حکومت داری اهمیت می دهد.

مرکز خبرنگاران افغانستان از جامعه بین المللی نیز تقاضا دارد که با توجه به مشکلات و چالش های روز افزون رسانه های آزاد در افغانستان، زمینه تقویت این رسانه ها را فراهم سازد تا رسانه های جوان کشور بتوانند به مسؤلیت شان در زمینه نهادینه شدن نظام مردم  سالار و حکومت داری خوب به درستی عمل کنند.

در پایان، با توجه به روند جاری مذاکرات صلح بین امریکا و طالبان، باید خاطر نشان شود که جامعه رسانه ای کشور خواهان برقراری صلح است و با قدرت از آن حمایت می کند. مرکز خبرنگاران افغانستان با تاکید اعلام می کند که هر گونه طرح صلحی را که در آن رسانه های آزاد و آزادی بیان جزو اولویت ها نباشد، قابل اجرا نمی داند و از طرف های روند جاری مذاکرات صلح افغانستان می خواهد برای تحقق یک صلح پایدار، به  نگرانی مشروع مردم در این زمینه که همانا حفظ دستاوردها در زمینه رسانه های آزاد و آزادی بیان در کشور می باشد، توجه کنند.